فروشگاه نوشدارو

اطلاعات مورد نظر خود را در نوشدارو بیابید

فروشگاه نوشدارو

اطلاعات مورد نظر خود را در نوشدارو بیابید

آزمایش‌های مربوط به دیابت

Ellipse 1

نگارنده: دکتر معصومه بهبودی

مقدمه

آیا می‌دانستید که دیابت از نظر مراجع معتبر بین‌المللی یک عارضه بسیار شایع سلامتی به حساب می‌آید و طبق آمار اتحادیه بین‌المللی دیابت در سال ۲۰۲۱، تقریبا ۵۳۷ میلیون بزرگسال در سرتاسر جهان به دیابت دچار هستند؟ نکته مهم‌تر این‌که همین اتحادیه پیش‌بینی کرده است که در سال ۲۰۴۵ این آمار به ۷۸۳ میلیون خواهد رسید که معادل ۲/۱۲ درصد جمعیت بزرگسالان خواهد بود.

حالا تصور کنید چقدر جالب توجه می‌شد اگر این قدرت را داشتید که با کمک گرفتن از یک تکه کاغذ می‌توانستید احتمال ابتلا به این عارضه شایع را پیش‌بینی کنید و یا موفقیت برنامه‌های کنترل آن را بررسی و قضاوت کنید.

اما واقعیت این است که در حال حاضر چنین توانایی‌ای وجود دارد و پزشکان با نسخه کردن آزمایش‌های خون و ادرار و سپس خواندن برگه نتایج آن‌ها هر دو این موارد را انجام می‌دهند. در واقع کلید ورود به این قلمرو، آشنایی با آزمایش‌های مربوط به دیابت و داشتن اطلاعات کافی درباره آن‌هاست. بنابراین اگر شما هم به این موضوع علاقمند هستید پیشنهاد می‌کنیم این متن را تا انتها بخوانید. با خواندن این مقاله متوجه خواهید شد که آزمایش‌های رایج برای تشخیص و مدیریت دیابت و پیش دیابت چه مواردی هستند؟ این آزمایش‌ها چگونه انجام می‌شوند و محدوده قابل قبول برای هرکدام چه مقدار است؟

اما اگر مایل هستید به طور کلی درباره موضوع دیابت اطلاعات داشته باشید می‌توانید به مقاله دیابت چیست؟ همه چیز درباره دیابت مراجعه کنید و آن را بخوانید.

چرا آزمایش‌های مربوط به دیابت مهم هستند؟

یکی از نکات مهمی که باید درباره آزمایش‌های مربوط به دیابت بدانیم این است که انجام این آزمایش‌ها چه اهمیتی دارد و نتایج آن‌ها در چه مواردی می‌تواند به ما کمک کند؟ به همین دلیل در ادامه همه دلایل اهمیت آزمایش‌های دیابت را برایتان به طور کامل توضیح می‌دهیم:

یکی از اصلی‌ترین دلایل اهمیت این آزمایش‌ها، کاربرد آن‌ها در تشخیص انواع دیابت است. خوب است بدانید که تشخیص زودهنگام دیابت می‌تواند به مداخله به موقع و در نتیجه مدیریت مناسب دیابت کمک کند ضمن این‌که از پیش آمدن عوارض دیابت جلوگیری می‌کند یا تا حد ممکن آن‌ها را به تاخیر می‌اندازد.

مورد دیگری که باعث اهمیت این آزمایش‌ها می‌شود این است که با کمک آن‌ها می‌توان وضعیت قند خون را بررسی کرد تا مشخص شود که در محدوده هدف تعیین شده توسط پزشک قرار دارد یا نه.

در واقع بررسی و پایش سطح قند خون یکی از پایه‌های برنامه‌های مدیریت دیابت به حساب می‌آید و میزان موفقیت این برنامه‌ها را نشان می‌دهد.

یکی از کاربردهای مهم آزمایش‌های دیابت، کمک به متخصصین برای اصلاح برنامه‌های مدیریت دیابت است. در واقع نتایج این آزمایش‌ها پزشکان را راهنمایی می‌کند تا بتوانند درباره میزان مصرف داروهای دیابت و تغییرات مورد نیاز در برنامه‌های غذایی یا ورزشی تصمیم‌های مناسب بگیرند تا کنترل قند خون به بهترین شکل ممکن انجام شود.

دلیل دیگری که باعث اهمیت آزمایش‌های دیابت می‌شود این است که با کمک گرفتن از آن‌ها، به خصوص در کسانی که عوامل خطر دیابت رادارند می‌توان احتمال مبتلا شدن به دیابت را پیش‌بینی کرد. این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که با مشخص شدن احتمال دیابت، می‌توان اقدامات درمانی برای پیشگیری از دیابت را شروع کرد و از ایجاد آن جلوگیری کرد یا آن را به تاخیر انداخت.

چه کسانی باید آزمایش‌های مربوط به دیابت را انجام بدهند؟

سوال دیگری که قصد داریم درباره آن صحبت کنیم این است که آیا لازم است همه به صورت دوره‌ای آزمایش‌های دیابت را انجام بدهند یا انجام آن‌ها فقط برای گروه‌های خاصی ضرورت دارد؟

برای روشن شدن این موضوع در ادامه شرایط افرادی را که انجام این آزمایش‌ها برایشان ضروری است را توضیح می‌دهیم:

 در صورتی که فردی علائم دیابت را در خودش مشاهده کند حتما باید برای انجام آزمایش‌های دیابت به پزشک مراجعه کند تا اگر به دیابت مبتلا شده باشد هر چه سریع‌تر برای کنترل آن اقدام شود.

اگر مایل هستید درباره علائم دیابت بیشتر بدانید می‌توانید به مقاله دیابت چیست؟ همه چیز درباره عارضه دیابت مراجعه کنید.

ما در مقاله دیابت چیست؟ به طور کامل توضیح دادیم که بعضی شرایط مثل چاقی، سابقه فامیلی دیابت و بی‌تحرکی که به عنوان عوامل خطر دیابت شناخته می‌شوند، احتمال ابتلا به دیابت را بالا می‌برند. بنابراین کسانی که این عوامل خطر یا به اصطلاح ریسک فاکتورها را دارند باید به صورت دوره‌ای آزمایش‌های دیابت را انجام بدهند تا اگر به این عارضه دچار شدند هر چه سریعتر تشخیص داده شود و اقدامات درمانی هم به تاخیر نیفتد.  

از آن‌جایی که با بالا رفتن سن، احتمال ابتلا به دیابت نوع دو بیشتر می‌شود، همه افراد بالای ۴۵ سال باید هر ۳ سال یک‌بار آزمایش‌های دیابت را انجام بدهند حتی اگر هیچ ریسک فاکتور دیگری نداشته باشند.

ما در مقاله دیابت بارداری چیست؟ توضیح دادیم که به دلیل احتمال دیابت بارداری در خانم‌های باردار و با توجه به عوارض مهمی که این نوع دیابت می‌تواند برای مادر و جنین ایجاد کند، همه خانم‌های باردار باید بین هفته ۲۴ تا ۲۸ بارداری برای تشخیص این نوع دیابت آزمایش بدهند تا درمان خانم‌هایی که به این نوع دیابت دچار می‌شوند به تاخیر نیفتد.

با توجه به این‌که وضعیت پیش‌دیابت احتمال ابتلا به دیابت را به طور قابل ملاحظه‌ای بالا می‌برد، افرادی که دچار پیش‌دیابت هستند، باید تحت نظر پزشک به صورت دوره‌ای آزمایش‌های دیابت را انجام بدهند. اگر می‌خواهید درباره وضعیت پیش‌دیابت اطلاعات کاملی داشته باشید می‌توانید به مقاله پیش‌دیابت، زنگ خطر شروع دیابت مراجعه کنید.

افرادی که دیابت دارند باید برای اطمینان از کنترل مناسب قند خون و ارزیابی اقدامات درمانی، به صورت روتین آزمایش‌های دیابت را انجام بدهند.

۶ آزمایش رایج برای تشخیص و کنترل دیابت

حالا که متوجه شدید چرا آزمایش‌های دیابت مهم هستند و چه کسانی باید آن‌ها را انجام دهند، وقت آن رسیده است که درباره تک‌تک این آزمایش‌ها به طور مفصل صحبت کنیم. به همین دلیل در این بخش اصلی‌ترین آزمایش‌های مربوط به دیابت را به تفکیک توضیح می‌دهیم:

این آزمایش یک نوع آزمایش خون است که می‌توان آن را در هر ساعتی از شبانه روز انجام داد و نیازی به ناشتا بودن ندارد. در واقع این آزمایش مثل یک عکس فوری، سطح قند خون را در لحظه انجام و بدون توجه به زمان غذا خوردن نشان می‌دهد و معمولا وقتی که علائم دیابت به طور واضح وجود داشته باشد به عنوان آزمایش ابتدائی برای تشخیص دیابت انجام می‌شود.

البته در شرایط دیگری هم ممکن است انجام این آزمایش ضروری باشد مثلا:

برای انجام این آزمایش یک نمونه خون از رگ بازو گرفته می‌شود و به آزمایشگاه فرستاده می‌شود اما ممکن است نمونه خون از نوک انگشت گرفته شود و سطح قند خون با کمک دستگاه تست قند خون اندازه‌گیری شود.

البته در نظر داشته باشید که برای تشخیص دیابت، به طور معمول نتایج این آزمایش، به خصوص اگر نمونه خون از نوک انگشت گرفته شده باشد نیاز به تایید توسط سایر تست‌های آزمایشگاهی دیابت مثل آزمایش قند خون ناشتا دارد اما در مجموع اگر نتایج این آزمایش برابر یا بالاتر از ۲۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد توسط پزشک به عنوان دیابت در نظر گرفته می‌شود.

این آزمایش که در برگه آزمایش به صورت FPG یا FBG نوشته می‌شود، سطح قند خون را بعد از حداقل ۸ ساعت ناشتا بودن نشان می‌دهد و یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های تشخیصی دیابت به حساب می‌آید.

برای انجام این آزمایش باید بعد از حداقل ۸ ساعت ناشتا بودن، برای گرفتن نمونه خون به آزمایشگاه مراجعه کنید. توجه داشته باشید که در این ۸ ساعت به جز آب هیچ چیز دیگری نباید بخورید. به همین دلیل آسان‌ترین راه این است که شب تا قبل از ساعت ۹ یا ۱۰ شب شام بخورید و صبح روز بعد قبل از خوردن صبحانه به آزمایشگاه مراجعه کنید.

نتایج این آزمایش به شکل زیر تفسیر می‌شود:

این آزمایش که به عنوان تست هموگلوبین گلیکولیزه هم شناخته می‌شود، یکی از آزمایش‌های مهم مربوط به دیابت به حساب می‌آید که به ما درباره متوسط قند خون طی ۲ تا ۳ ماه گذشته اطلاعات می‌دهد.

در واقع هموگلوبین پروتئینی است که در گلبولهای قرمز وجود دارد و رنگ قرمز خون به دلیل وجود آن ایجاد می‌شود و وظیفه آن حمل اکسیژن از ریه‌ها به سرتا سر بدن است. وقتی که سطح قند خون بالا می‌رود، گلوکز یا قند به هموگلوبین داخل گلبول قرمز متصل می‌شود. گلبول‌های قرمز هم تقریبا ۳ ماه عمر می‌کنند بنابراین هموگلوبین A1C یا همان درصد هموگلوبین‌هایی که به آنها قند متصل شده است نشان می‌دهد که متوسط قند خون در طی ۲ تا ۳ ماه گذشته چقدر بوده است.

نتایج آزمایش A1C برای تشخیص موارد زیر به پزشک کمک می‌کند:

 وضعیت پیش دیابت شانس مبتلا شدن به دیابت و بیماریهای قلبی عروقی را بالا می‌برد. به همین دلیل تشخیص زودهنگام آن می‌تواند باعث ‌شود با اقدام به موقع از عوارض بعدی جلوگیری شود و یا به تاخیر بیفتد.

آزمایش A1C یکی از آزمایش‌هایی است که برای تشخیص دیابت مورد استفاده قرار می‌گیرد  و از ابزارهای اصلی پزشک برای تشخیص افتراقی این عارضه به حساب می‌آید.

در ابتدای درمان دیابت، تست A1C در بیماران انجام می شود و نتایج آن به عنوان A1C اولیه در پرونده بیمار ثبت می شود. سپس در فاصله های زمانی مشخص این آزمایش تکرار می شود و به این ترتیب  با مقایسه این نتایج کارایی برنامه دیابت ارزیابی می شود. در واقع چون A1C متوسط سطح قند خون را طی ۲ تا ۳ ماه گذشته نشان می‌دهد مشخص می‌کند که درمان‌های انجام شده تا چه حد در کم کردن قند خون موثر بوده‌اند.

نتایج آزمایش هموگلوبین A1C به صورت درصد گزارش می شود و هر چقدر این درصد بالاتر باشد احتمال ابتلا به دیابت یا عوارض ناشی از دیابت بیشتر است.
 محدوده‌های هموگلوبین A1C معمولا به این صورت گزارش می‌شوند:

در بعضی موارد نتایج آزمایش A1C ممکن است چندان قابل اطمینان نباشد. به عنوان مثال:

این آزمایش که در برگه آزمایش به صورت GTT یا OGTT نوشته می‌شود یکی از آزمایش‌هایی که برای تشخیص دیابت نوع دو، پیش‌دیابت و دیابت بارداری استفاده می‌شود و روش انجام آن به این ترتیب است که شما بعد از حداقل ۸ ساعت ناشتا بودن به آزمایشگاه مراجعه می‌کنید و یک نمونه خون از شما گرفته می‌شود تا قند خون ناشتای شما مشخص شود. سپس یک مایع قندی حاوی مقدار معینی گلوکز به شما داده می‌شود و ۲ ساعت بعد از خوردن این مایع قندی مجددا از شما نمونه خون گرفته می‌شود تا سطح قند خون آن اندازه‌گیری شود.

در افراد سالم، بعد از خوردن مایع قندی، سطح گلوکز خون بالا می‌رود اما چون انسولین کافی در بدن وجود دارد گلوکز وارد سلول‌های بدن می‌شود و طی دو ساعت قند خون تقریبا به سطح طبیعی برمی‌گردد. اما در شرایط دیابت، چون مقدار انسولین در بدن کافی نیست همچنان سطح قند خون بالا می‌ماند.

در واقع در صورتی که سطح قند خون ۲ ساعت بعد از خوردن مایع قندی کمتر از ۱۴۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد، طبیعی در نظر گرفته می‌شود اما در صورتی که مقدار آن بین ۱۴۰ تا ۱۹۹ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد به عنوان پیش‌دیابت و مقدار ۲۰۰ میلی‌گرم و بالاتر به عنوان دیابت در نظر گرفته می‌شود.

البته اگر این آزمایش برای تشخیص دیابت بارداری تجویز شده باشد نمونه‌های خون ۱ ساعت، ۲ ساعت و ۳ ساعت بعد از مصرف مایع قندی گرفته می‌شوند و مقادیر طبیعی قند خون در این آزمایش برای خانم‌های باردار به این شکل است:

در صورتی‌که نتایج دو مورد یا بیشتر از نمونه‌های گرفته شده بالاتر از مقدار طبیعی باشد به عنوان دیابت بارداری در نظر گرفته می‌شود.

یکی دیگر از آزمایش‌هایی که برای تشخیص دیابت بارداری استفاده می‌شود تست چالش گلوکز است که در برگه آزمایش معمولا به شکل OGCT نوشته می‌شود.

برای انجام این آزمایش لازم نیست ناشتا باشید و نحوه انجام آن به این ترتیب است که بعد از مراجعه به آزمایشگاه یک مایع قندی حاوی مقدار مشخصی گلوکز به شما داده می‌شود. بعد از خوردن این مایع باید ۱ ساعت صبر کنید و در این فاصله هم نباید چیزی به جز آب بخورید. بعد از تمام شدن این ۱ ساعت از شما نمونه خون گرفته می‌شود و سطح قند خون آن اندازه گیری می‌شود.

اگر مقدار قند خون در این آزمایش ۱۴۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا کمتر باشد یعنی قند خون در محدوده طبیعی قرار دارد اما اگر مقدار آن بالاتر از ۱۴۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر باشد احتمال دیابت بارداری مطرح می‌شود و معمولا برای اطمینان از این تشخیص باید تست تحمل گلوکز انجام شود.

آزمایش گلوکز یا قند ادرار که معمولا به اختصار به صورت Glu, U نوشته می‌شود، یک آزمایش تشخیصی ساده برای اندازه‌گیری مقدار گلوکز در ادرار است. در حالت طبیعی، درون ادرار هیچ گلوکزی وجود ندارد چون کلیه‌ها اجازه نمی‌دهند گلوکز خون وارد ادرار شود و آن را به طور مداوم بازجذب می‌کنند و به داخل خون برمی‌گردانند. اما در صورتی که سطح قند خون از جد مشخصی بالاتر برود، دیگر کلیه‌ها نمی‌توانند همه گلوکز را بازجذب کنند و مقداری از آن وارد ادرار می‌شود.

این آزمایش برای پایش و تشخیص مشکلات پزشکی مختلفی به کار می‌رود که دیابت یکی از آن‌هاست چون در بعضی موارد بدون دیابت هم ممکن است تست گلوکز ادرار مثبت شود. مثلا بعضی بیماری‌های کلیوی یا اختلالات هورمونی هم ممکن است باعث وارد شدن گلوکز به ادرار شود. به همین دلیل در صورت مثبت شدن تست گلوکز ادرار، برای تشخیص دیابت باید آزمایش‌های تکمیلی مثل آزمایش قند خون ناشتا هم انجام شود.

این آزمایشگاه هم در آزمایشگاه و هم در خانه قابل انجام است و نحوه انجام آن به این ترتیب است که یک نوار تست مخصوص وارد نمونه ادرار می‌شود و رنگ این نوار تست برحسب مقدار گلوکز موجود در ادرار تغییر می‌کند.

توصیه می‌شود که بهتر است این آزمایش روی اولین ادرار صبحگاهی انجام شود چون ادرار در طول شب در مثانه جمع شده است و گلوکز فرصت کافی داشته است تا در ادرار جمع شود.

اگر قرار باشد این آزمایش در وقت دیگری از روز انجام شود بهتر است نمونه ادراری استفاده شود که حداقل ۲ تا ۴ ساعت در مثانه مانده باشد ضمن این‌که بهتر است بیمار ۲ ساعت قبل از آزمایش و گرفتن نمونه ادرار چیزی به جز آب نخورده باشد. به همین دلیل یک وقت مناسب دیگر برای انجام این آزمایش بعد از بیدار شدن از خواب بعد از ظهر است که ادرار به اندازه کافی در مثانه باقی مانده است.

توجه داشته باشید که ورزش هم می‌تواند به طور موقت بر روی مقدار گلوکز ادرار تاثیر بگذارد به همین دلیل ۲ تا ۳ ساعت قبل از انجام این آزمایش نباید ورزش شدید انجام شود.

نکته آخر این که دوران قاعدگی هم می‌تواند باعث پاسخ مثبت کاذب در نتایج این آزمایش شود به همین دلیل بهتر است انجام تست گلوکز ادرار تا پایان دوران قاعدگی به تاخیر بیفتد.

کلام آخر

دیابت از نظر پزشکی یک عارضه شایع محسوب می‌شود و بیش از ۵۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان به آن مبتلا هستند و به همین دلیل تشخیص به موقع و کنترل مناسب آن از دغدغه‌های مهم نظام سلامت در همه کشورها به حساب می‌‌آید. همین موضوع اهمیت آزمایش‌های دیابت را برجسته‌تر می‌کند چون این آزمایش‌ها در هر دو مورد تشخیص و کنترل دیابت مورد استفاده قرار می‌گیرند و از ابزارهای تشخیصی کلیدی مورد استفاده پزشکان در این حیطه هستند. این آزمایش‌ها هر کدام از یک زاویه دید نحوه مدیریت قند خون توسط بدن را بررسی می‌کنند و در نتیجه همگی در جایگاه خود مهم و کمک کننده هستند.

از این که تا انتهای این مقاله همراه ما بودید از شما ممنونیم. اگر سوال یا دغدغه دیگری دارید در بخش دیدگاه مطرح کنید تا تیم متخصص نوشدارو به آن پاسخ بدهند.

منابع

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *